Đề bài: Hãy kể về cuộc đời làm dev của bạn

Mở bài

Chào các bạn, thấm thoắt mà đã mười mấy năm có lẻ tôi gắn bó với cái nghề này. Từ những ngày đầu tiên bỡ ngỡ bước chân vào giảng đường đại học, cho đến nay khi đã là một người đàn ông 35 tuổi, cũng trải qua nhiều thăng trầm, trải qua nhiều kỷ niệm và cung bậc cảm xúc. Mà nay ở cái tuổi này tôi lại có một câu hỏi lớn cho bản thân, liệu rằng đây có phải là cái nghề mà tôi đang theo đuổi.

Thân bài

Hành trình vào nghề

Cơ duyên

Tôi cá với các bạn ở cái tuổi của tôi và một số anh chị em ngày xưa chọn cái nghề này, sẽ có khá nhiều anh em giống tôi đó chính là mê game. Hồi đó nhà nghèo khi internet mới cập bến Việt Nam ở cái thời mà suốt ngày còn trốn học đi chơi MU mới VLTK, nó giống như cái thời bây giờ AI nó mới cập bến vậy.

Nhà nhà nhà nói về internet người người nói về game.

Và tôi với ước mơ được chơi game những game mà mình thích nhưng do điều kiện không cho phép, nhà không có máy tính vì vậy tôi quyết định chọn công nghệ thông tin để được sắm một chiếc máy tính cho riêng mình.

Một con số thật là ấn tượng

Nhớ lại cái thời đó thích thú lắm khi mà được sở hữu chiếc máy tính cá nhân đầu tiên, tôi đã chơi game xuyên màn đêm, chơi đủ các thể loại game mà mình yêu thích để sau rồi việc học không để ý và tôi bị nợ khá nhiều môn. Hồi đó tôi học cao đẳng số môn nợ của tôi hình như phải lên tới 12 13 môn.

Nhưng rồi những năm học cũng qua đi, với nhiệt huyết của tuổi trẻ và dần dần chúng bạn cùng trang lứa cũng mỗi thằng một nơi. Thằng thì về quê, thằng thì nghỉ học, thằng thì cũng đi làm thêm. Chúng tôi bắt đầu tan giã dần ở những năm cuối cao đẳng.

Sự trỗi dậy của bản năng sinh tồn

Thành thật mà nói cũng cám ơn iZweb.com ở thời điểm đó với cái tên Demon Warlock đã cho tôi bén duyên được với nghề lâp trình web này. Hồi đó cũng chả có nhiều cơ hội nghề nghiệp lắm. Cứ thấy cái gì có thể làm được thì cứ làm để nuôi được bản thân. hồi đó tốt nghiệp xong cũng không biêt làm gì cả ở nhà ngồi cày nguyên series video của Demon Warlock trên iZweb.com để học lập trình web. Cái thơi mà tri thức nó không đuợc cập nhật liên tục như bây giờ, nên tôi phải tự mày mò cũng chả có ai hướng dẫn không mentor không tài liệu, tự tìm tòi, tự nghiên cứu để có thể làm được những gì mình muốn.

Khi tuổi 35 gõ cửa

Rồi cái tuổi 35 nó cũng đến, nhanh hơn tôi nghĩ rất nhiều.

Cái tuổi mà nếu ngồi với mấy đứa em mới ra trường, tôi bắt đầu thấy mình không còn trẻ nữa. Chúng nó học nhanh, làm nhanh, tiếp cận công nghệ mới cũng nhanh. Một framework mới, một tool mới, một cách làm mới, chúng nó có thể lao vào như chưa từng biết sợ. Còn tôi thì bắt đầu cân nhắc nhiều hơn. Cái gì đáng học, cái gì chỉ là trend, cái gì có thể áp dụng vào công việc thật, cái gì chỉ để khoe trên mạng.

Ngày xưa tôi có thể ngồi xuyên đêm để debug một cái bug rất vô tri. Có thể thức tới sáng chỉ để làm cho xong một màn hình, một cái feature, một cái layout cho vừa mắt. Cảm giác lúc đó là vui, là hưng phấn, là mình đang chiến đấu với chính mình. Còn bây giờ, cũng là ngồi trước màn hình đó, cũng là những dòng code đó, nhưng sau lưng còn có gia đình, sức khỏe, trách nhiệm, tiền nhà, tiền học, và rất nhiều thứ không còn cho phép mình sống chỉ bằng cảm hứng nữa.

Thị trường cũng khác rất nhiều. Hồi mới đi làm, chỉ cần biết làm web, biết PHP, biết cắt HTML CSS, biết dựng một cái site chạy được là đã có việc. Dần dần mọi thứ thay đổi. Frontend tách ra, backend tách ra, DevOps, cloud, microservice, mobile, security, performance, rồi bây giờ là AI. Nghề này chưa bao giờ đứng yên, nhưng cảm giác những năm gần đây tốc độ thay đổi nó nhanh đến mức đôi lúc tôi tự hỏi: mình còn theo kịp được bao lâu nữa?

Nỗi sợ lớn nhất ở tuổi này không hẳn là sợ không học được cái mới. Tôi nghĩ người làm nghề lâu năm nếu còn chịu khó thì vẫn học được. Cái sợ lớn hơn là sợ mình trở nên cũ kỹ mà không nhận ra. Sợ mình bám vào kinh nghiệm cũ quá lâu. Sợ mình nói câu "ngày xưa anh làm thế này" nhiều hơn là thật sự nhìn vào vấn đề hiện tại. Sợ một ngày nào đó mình trở thành người chỉ giỏi kể chuyện quá khứ, còn hiện tại thì không còn tạo ra được giá trị rõ ràng nữa.

Nhưng tuổi 35 cũng không chỉ toàn áp lực. Nó cho tôi một thứ mà hồi trẻ không có, đó là khả năng nhìn mọi chuyện chậm lại. Tôi không còn dễ bị cuốn vào những cuộc tranh luận framework nào tốt hơn framework nào. Tôi cũng không còn quá háo thắng để chứng minh mình đúng trong mọi cuộc họp. Sau nhiều năm làm nghề, tôi hiểu rằng một hệ thống tốt không chỉ nằm ở việc code có đẹp hay không, mà còn nằm ở việc nó có giải quyết đúng vấn đề, có dễ bảo trì, có phù hợp với con người và hoàn cảnh của đội ngũ hay không.

Ở tuổi này, tôi bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến impact. Một dòng code viết ra có thể giúp người khác dễ đọc hơn, hoặc làm họ mất thêm vài giờ để hiểu. Một quyết định kỹ thuật hôm nay có thể tiết kiệm cho team vài tháng sau, hoặc biến thành một đống nợ kỹ thuật mà ai cũng ngại động vào. Khi còn trẻ tôi hay nghĩ làm được là giỏi. Bây giờ tôi nghĩ làm được mà người khác vẫn tiếp tục phát triển được trên đó mới là điều khó.

Những điều tôi đã học được

Điều đầu tiên tôi học được là nghề này không thưởng cho người biết nhiều nhất, mà thưởng cho người giải quyết vấn đề tốt nhất. Biết nhiều công nghệ là lợi thế, nhưng nếu không hiểu bài toán, không hiểu người dùng, không hiểu business, thì cuối cùng cũng chỉ là dùng một cái búa rất đẹp để đóng nhầm cái đinh.

Điều thứ hai là code không chỉ để máy chạy. Code còn để con người đọc, sửa, review, vận hành và chịu trách nhiệm. Một đoạn code có thể chạy đúng hôm nay nhưng nếu nó làm người sau không hiểu nổi, không test nổi, không mở rộng nổi, thì sớm muộn gì nó cũng trở thành gánh nặng. Tôi từng viết những đoạn code mà sau này chính tôi nhìn lại còn không muốn nhận là của mình. Và tôi nghĩ đó cũng là một phần bình thường của quá trình trưởng thành.

Điều thứ ba là đừng thần thánh hóa đam mê. Đam mê rất tốt, nhưng không phải ngày nào đi làm cũng có cảm hứng. Có những ngày chỉ là deadline, bug production, yêu cầu đổi liên tục, họp hành mệt mỏi và một đống thứ không tên. Nếu chỉ dựa vào đam mê thì rất dễ bỏ cuộc. Cái giữ mình ở lại lâu hơn có lẽ là kỷ luật, trách nhiệm và một chút tự trọng nghề nghiệp. Đã nhận việc thì làm cho tử tế. Đã viết code thì nghĩ tới người sẽ phải sống cùng nó.

Điều thứ tư là sức khỏe không phải thứ để đem ra trade lấy vài dòng code. Hồi trẻ tôi từng nghĩ thức khuya là bình thường, làm xuyên đêm là giỏi, càng bận càng chứng tỏ mình quan trọng. Nhưng cơ thể không quên những lần mình đối xử tệ với nó. Đến một lúc nào đó, lưng đau, mắt mỏi, đầu óc chậm lại, mình mới hiểu rằng muốn đi đường dài thì phải biết giữ sức.

Điều thứ năm là trong nghề này, thái độ học quan trọng hơn danh xưng. Senior không phải là người luôn đúng. Senior cũng không phải là người biết chửi công nghệ mới cho thật ngầu. Với tôi, senior là người biết khi nào cần quyết đoán, khi nào cần lắng nghe, khi nào cần bảo vệ tiêu chuẩn kỹ thuật, và khi nào cần thỏa hiệp để sản phẩm đi tiếp. Là người nhìn thấy rủi ro sớm hơn một chút, nói rõ nó ra, rồi cùng team xử lý thay vì đứng ngoài phán xét.

Và điều cuối cùng, có lẽ là quan trọng nhất: không có con đường nào là chắc chắn. Hôm nay mình giỏi một stack, ngày mai stack đó có thể không còn được thị trường săn đón. Hôm nay mình đang ổn trong một công ty, ngày mai công ty có thể đổi hướng. Thứ duy nhất có thể giữ mình đứng vững là khả năng học lại, bỏ cái tôi xuống, và tiếp tục làm những việc căn bản một cách nghiêm túc.

Liệu có nên tiếp tục?

Câu hỏi này tôi đã tự hỏi mình khá nhiều lần.

Có nên tiếp tục làm dev nữa không? Hay nên chuyển hẳn sang quản lý? Hay nên làm sản phẩm riêng? Hay nên kinh doanh? Hay nên chọn một việc gì đó ít biến động hơn, bớt phải chạy theo công nghệ hơn?

Tôi không nghĩ đây là câu hỏi có một câu trả lời đúng cho tất cả mọi người. Mỗi người có một hoàn cảnh, một sức chịu đựng, một giai đoạn cuộc đời khác nhau. Có người sinh ra để làm kỹ thuật rất sâu. Có người đi một thời gian rồi thấy mình hợp với quản lý, với sản phẩm, với kinh doanh hơn. Có người rẽ ngang và sống rất tốt. Cũng có người ở lại với code đến rất lâu, không ồn ào, không phô trương, nhưng vẫn đều đặn tạo ra giá trị.

Với tôi ở thời điểm này, câu trả lời có lẽ vẫn là có. Tôi vẫn muốn tiếp tục, nhưng không phải tiếp tục theo kiểu của tuổi hai mươi. Tôi không còn muốn chứng minh mình có thể cày nhiều hơn người khác. Tôi cũng không muốn chạy theo mọi thứ mới chỉ vì sợ bị bỏ lại. Tôi muốn tiếp tục theo một cách tỉnh táo hơn, chọn lọc hơn, và có trách nhiệm hơn với thời gian của mình.

Tôi muốn viết code tốt hơn, nhưng cũng muốn hiểu sản phẩm hơn. Tôi muốn học công nghệ mới, nhưng phải biết nó giải quyết vấn đề gì. Tôi muốn làm việc với những người giỏi, nhưng cũng muốn mình trở thành một người đồng đội đáng tin. Tôi muốn giữ được sự tò mò của ngày đầu vào nghề, nhưng không đánh mất sự bình tĩnh mà năm tháng đã dạy cho mình.

Có thể một ngày nào đó tôi sẽ không còn code nhiều như bây giờ. Có thể tôi sẽ chuyển sang vai trò khác, hoặc làm một việc gì đó liên quan nhưng không trực tiếp ngồi viết từng dòng code nữa. Nhưng tôi nghĩ những năm tháng làm dev đã trở thành một phần rất lớn trong cách tôi suy nghĩ. Nó dạy tôi chia nhỏ vấn đề, tìm nguyên nhân gốc, kiên nhẫn với lỗi sai, và hiểu rằng không có hệ thống nào hoàn hảo ngay từ đầu.

Vậy nên nếu hỏi có nên tiếp tục không, thì câu trả lời của tôi là: tiếp tục, nhưng không mù quáng. Tiếp tục nếu mình vẫn còn học được, vẫn còn tạo ra giá trị, vẫn còn đủ sức khỏe và tinh thần để làm tử tế. Còn nếu một ngày nào đó phải rẽ hướng, thì cũng không có gì đáng xấu hổ. Quan trọng là mình chủ động chọn, chứ không phải bị cuộc đời kéo đi trong im lặng.

Kết bài

Nếu có một điều gì đó muốn gửi cho những bạn trẻ mới bước vào nghề, thì tôi chỉ muốn nói rằng nghề này đẹp, nhưng nó không dễ. Nó có những ngày rất vui khi sản phẩm chạy, khi bug được fix, khi người dùng thật sự dùng thứ mình làm ra. Nhưng nó cũng có những ngày rất mệt, khi mọi thứ vỡ ra, khi deadline dí sát, khi bản thân hoài nghi không biết mình có đủ giỏi hay không.

Đừng quá vội vàng để trở thành một ai đó thật lớn lao. Cứ học cho chắc những điều căn bản. Cứ viết code tử tế. Cứ hỏi khi không hiểu. Cứ nhận sai khi mình sai. Cứ làm những việc nhỏ một cách đàng hoàng. Theo thời gian, những thứ đó sẽ tích lại thành năng lực thật.

Còn với những người ở tầm tuổi như tôi, nếu một ngày nào đó các bạn cũng tự hỏi mình có nên đi tiếp hay không, thì tôi nghĩ chỉ riêng việc mình còn đặt câu hỏi đã là một tín hiệu tốt. Vì ít nhất mình vẫn còn quan tâm đến cuộc đời nghề nghiệp của mình, vẫn còn muốn sống chủ động với nó.

Tôi không biết mười năm nữa mình sẽ ở đâu, còn ngồi code mỗi ngày hay không, còn theo kịp thế giới công nghệ lúc đó hay không. Nhưng nhìn lại chặng đường đã qua, từ một thằng sinh viên mê game, nợ cả đống môn, tự học web qua những video cũ, rồi đi làm, vấp ngã, trưởng thành, tôi thấy mình đã được nghề này cho rất nhiều.

Và nếu đây là một bài tập làm văn của lớp cuộc đời, thì có lẽ tôi vẫn chưa nộp bài cuối cùng. Tôi chỉ đang viết tiếp, từng dòng một.

echo 'Code is there for humans, not computers, to understand.';